یادداشت| عبدالمطلب؛ مردی که زمزم را احیا کرد و پناه پیامبر یتیم شد

خبرگزاری تسنیم، علی نورعلیپور - تاریخ اسلام تنها با نام پیامبران و حوادث بزرگ شناخته نمی‌شود بلکه شخصیت‌هایی در شکل‌گیری این تاریخ نقش داشته‌اند که شاید کمتر از آنان سخن گفته شده باشد حضرت عبدالمطلب بن هاشم، جد بزرگوار پیامبر اکرم(ص) و پدر حضرت عبدالله، از جمله این شخصیت‌هاست که زندگی‌اش با خدمت به خانه خدا، احیای زمزم، رسیدگی به زائران کعبه و محبت به پیامبر یتیم پیوند خورده است.

شیبه حمد بن هاشم بن عبدمناف مشهور به عبدالمطلب؛ زعیم قبیله قریش و از بزرگان شهر مکه بود. او البته متولد یثرب بود که در هفت سالگی به مکه آمد. بر اساس مستندات تاریخی واقعه اصحاب فیل در دوره‌ای رخ داد که عبدالمطلب بزرگ مکه بود. همچنین روایات گرفتن فرمان از سوی خداوند برای حفر چاه زمزم را به او نسبت می‌دهند. هنگام وفات وی زمانی روی دادکه حضرت محمد(ص) 8 سال داشتند.

شیبه حمد بن هاشم بن عبدمناف پس از پیوستن به عمویش مطلب در مکه، به عبدالمطلب شهرت یافت و در میان قریش از احترام ویژه‌ای برخوردار بود و مسئولیت‌های مهمی در اداره امور اجتماعی و مذهبی مکه بر عهده داشت.

احیای زمزم؛ خدمتی ماندگار به خانه خدا

یکی از مهم‌ترین اقدامات حضرت عبدالمطلب، احیای چاه زمزم بود. بنا بر گزارش‌های تاریخی، این چاه سال‌ها پیش از آن از دسترس خارج شده و محل آن زیر خاک پنهان مانده بود. حضرت عبدالمطلب با پیگیری و تلاش فراوان محل چاه را شناسایی کرد و بار دیگر آن را حفر کرد تا آب زمزم در اختیار مردم و زائران خانه خدا قرار گیرد.

اهمیت این اقدام را باید در شرایط آن روزگار مکه در نظر گرفت؛ شهری که در منطقه‌ای کم‌آب قرار داشت و تأمین آب برای ساکنان و زائران خانه خدا از مسائل اساسی آن به شمار می‌رفت احیای زمزم تنها بازگشایی یک چاه نبود، بلکه خدمتی بزرگ به حجاج و احیای یکی از مهم‌ترین مواریث حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع) محسوب می‌شد.

حضرت عبدالمطلب همچنین مسئولیت سقایت و رفادت حجاج را بر عهده داشت، سقایت به معنای تأمین آب و رفادت به معنای اطعام و پذیرایی از زائران بود. این دو مسئولیت در جامعه آن روز مکه جایگاه مهمی داشت و نشان‌دهنده اهمیت خدمت به زائران خانه خدا بود پس از ایشان نیز منصب سقایت در خاندان بنی‌هاشم ادامه یافت.

عام‌الفیل؛ روزی که خداوند از خانه خود حفاظت کرد

یکی از مهم‌ترین فرازهای زندگی حضرت عبدالمطلب به واقعه عام‌الفیل بازمی‌گردد؛ زمانی که ابرهه با سپاهی بزرگ و فیل‌ها به قصد تخریب کعبه به سوی مکه حرکت کرد. حضرت عبدالمطلب به‌عنوان بزرگ قریش در برابر او قرار گرفت.

در روایت مشهور تاریخی آمده است که ابرهه شتران حضرت عبدالمطلب را تصرف کرده بود و ایشان برای بازپس‌گیری آن‌ها نزد او رفت، ابرهه از اینکه بزرگ قریش به جای گفت‌وگو درباره سرنوشت کعبه، درباره شتران خود سخن می‌گوید تعجب کرد. حضرت عبدالمطلب در پاسخ سخنی گفت که در تاریخ ماندگار شد و مضمون آن چنین بود که من صاحب شترانم و این خانه نیز پروردگاری دارد که از آن محافظت خواهد کرد.

این سخن بیانگر اعتماد و توکل حضرت عبدالمطلب به خداوند بود. سرانجام سپاه ابرهه نتوانست به هدف خود برسد و خداوند در سوره مبارکه فیل از سرنوشت مهاجمان و نابودی نقشه آنان سخن گفته است.

واقعه عام‌الفیل از جهت دیگری نیز اهمیت دارد؛ بنا بر قول مشهور تاریخی، پیامبر اکرم(ص) در همان سال دیده به جهان گشودند و به همین دلیل این سال در تاریخ اسلام به نام عام‌الفیل شناخته می‌شود.

پدربزرگی که پناه پیامبر یتیم شد

شاید عاطفی‌ترین بخش زندگی حضرت عبدالمطلب، رابطه ایشان با نوه عزیزشان حضرت محمد مصطفی(ص) باشد. پیامبر اکرم(ص) پیش از تولد، پدر بزرگوار خود حضرت عبدالله را از دست داده بود و پس از رحلت مادرشان حضرت آمنه نیز در کودکی سرپرستی ایشان به حضرت عبدالمطلب سپرده شد.

حضرت عبدالمطلب با وجود کهولت سن، محبت ویژه‌ای به پیامبر(ص) داشت در گزارش‌های تاریخی آمده است که ایشان نوه خود را بسیار دوست می‌داشت و او را بر دیگر فرزندانش مقدم می‌کرد. حتی در برخی روایت‌ها نقل شده است که وقتی پیامبر(ص) در کنار جایگاه مخصوص پدربزرگ می‌نشستند و دیگران قصد دور کردن ایشان را داشتند حضرت عبدالمطلب اجازه نمی‌دادند کسی مانع حضور نوه عزیزشان شود.

این محبت تنها یک علاقه خانوادگی نبود بلکه در روزگاری که پیامبر(ص) پدر و مادر خود را از دست داده بودند، پناه و پشتوانه‌ای ارزشمند برای ایشان به شمار می‌رفت. حضرت عبدالمطلب تلاش می‌کرد با مهر و حمایت خود، جای خالی پدر و مادر را برای این کودک جبران کند.

از عبدالمطلب تا ابوطالب؛ زنجیره حمایت از پیامبر(ص)

حضرت عبدالمطلب سرانجام در چنین روزی در مکه و هنگامی که پیامبر اکرم(ص) حدود هشت سال داشتند، چشم از جهان فروبستند؛ ایشان پیش از رحلت، سرپرستی پیامبر(ص) را به فرزند خود ابوطالب(ع) سپردند تا مراقبت و حمایت از آن حضرت ادامه یابد.

پس از رحلت حضرت عبدالمطلب، ابوطالب(ع) مسئولیت نگهداری از پیامبر(ص) را بر عهده گرفت و در سال‌های بعد نیز با تمام توان از ایشان حمایت کرد. این پیوند خانوادگی، در سال‌های دشوار آغاز دعوت اسلامی اهمیت بیشتری پیدا کرد و ابوطالب به یکی از مهم‌ترین پشتیبانان پیامبر(ص) تبدیل شد.

نامی که با خدمت و محبت در تاریخ ماندگار شد

در بررسی زندگی حضرت عبدالمطلب باید میان گزارش‌های تاریخی و دیدگاه‌های اعتقادی درباره جایگاه ایمانی ایشان تفاوت قائل شد درباره ایمان و جایگاه معنوی ایشان در منابع اسلامی دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است و این موضوع نیازمند بررسی جداگانه و مستند است.

امروز یاد حضرت عبدالمطلب فرصتی برای بازخوانی بخشی از تاریخ خاندان پیامبر اکرم(ص) و شناخت شخصیتی است که عمر خود را در خدمت به خانه خدا و زائران آن سپری کرد و در یکی از حساس‌ترین مقاطع زندگی پیامبر(ص)، پناه و تکیه‌گاه ایشان بود.

نام حضرت عبدالمطلب تنها با احیای زمزم و واقعه عام‌الفیل در تاریخ باقی نمانده است، بلکه تصویر پدربزرگی مهربان که پس از فقدان پدر و مادر، آغوش خود را به روی پیامبر یتیم گشود نیز بخشی ماندگار از میراث زندگی اوست شخصیتی که در تاریخ اسلام، نامش با خدمت به خانه خدا و محبت به پیامبر رحمت(ص) همراه شده است.

رحلت عبدالمطلب؛ پایان یک پناه و آغاز مسئولیتی بزرگ

رحلت حضرت عبدالمطلب در حالی رقم خورد که پیامبر اکرم(ص) هنوز دوران کودکی را سپری می‌کردند ایشان که پس از فقدان پدر و مادر در سایه محبت و حمایت پدربزرگ خود آرامش یافته بودند، بار دیگر با داغ از دست دادن یکی از نزدیک‌ترین افراد زندگی‌شان روبه‌رو شدند این فقدان برای کودکی که پیش‌تر طعم یتیمی را چشیده بود، اتفاقی سنگین به شمار می‌رفت با این حال حضرت عبدالمطلب پیش از رحلت درباره آینده نوه عزیز خود اندیشیده و سرپرستی ایشان را به ابوطالب(ع) پدر بزرگوار حضرت علی(ع) سپرده بودند.

حضرت عبدالمطلب هنگام مرگ به اختلاف گفتار مورخان هشتاد و دو سال یا صد و هشت سال و به گفته جمعی یکصد و چهل سال داشت.