به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از بیرجند، خراسان جنوبی سرزمین آیین‌ها، سنت‌ها و مهارت‌های بومی است؛ میراثی که در گذر نسل‌ها و در بستر زندگی مردم شکل گرفته و از طریق باورهای مذهبی، آداب اجتماعی، هنرهای سنتی و فرهنگ غذایی همچنان زنده مانده است.
ثبت ملی 9 اثر میراث ناملموس این استان از ابتدای سال جاری، بار دیگر ظرفیت‌های فرهنگی و مردم‌شناختی خراسان جنوبی را مورد توجه قرار داده و گامی در مسیر پاسداشت سنت‌هایی است که بخش مهمی از هویت تاریخی این منطقه را تشکیل می‌دهند.
فریبا کاهنی، کارشناس ارشد مردم‌شناسی و مسئول ثبت میراث معنوی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی، در تشریح اهمیت این آثار در گفت وگو با خبرنگار تسنیم از بیرجند اظهار کرد: میراث ناملموس ریشه‌دارترین بخش تمدنی هر جامعه است که در قالب آیین‌ها، آواها، مهارت‌های سنتی و باورهای مشترک نمود پیدا می‌کند و در خراسان جنوبی، به واسطه پیوند عمیق مردم با مبانی اعتقادی و انطباق شیوه معیشت با ویژگی‌های اقلیم کویری، گنجینه ارزشمندی از جلوه‌های مردم‌شناختی شکل گرفته است.
به گفته وی، آثار ثبت‌شده طیف متنوعی از آیین‌های سوگواری محرم، سنت‌های طلب حاجت و همبستگی اجتماعی تا مهارت‌های پخت نان و غذاهای بومی و دانش تجربی مرتبط با فرآوری محصولات کشاورزی را شامل می‌شود.
بیاض‌خوانی بمرود؛ روایت حماسه کربلا در دفترهای کهن
یکی از این میراث‌ها، آیین «بیاض‌خوانی» در روستای بمرود شهرستان زیرکوه است؛ سنتی که در آن اشعار و مراثی واقعه کربلا از روی دفترهای کهن موسوم به بیاض خوانده می‌شود. این آیین از دوم تا دوازدهم محرم در مساجد و حسینیه‌های روستا برگزار می‌شود و عزاداران به شکل حلقه‌ای گرد هم می‌آیند. یکی از پیشکسوتان و آشنایان با اشعار، بندهای حماسی را می‌خواند و دیگر حاضران با همخوانی ابیات و ترجیع‌بندها همراهی می‌کنند.
قصیده‌خوانی مشکل‌گشا؛ سنتی برای تقویت همدلی اجتماعی
آیین «قصیده‌خوانی مشکل‌گشا» در بیهود شهرستان قاینات نیز از دیگر آثار ثبت‌شده است که معمولاً در شب‌های جمعه و به دعوت خانواده‌های گرفتار در مشکلات برگزار می‌شود. در این مراسم، حاضران با آوردن نذورات ساده خوراکی و گردهم‌آمدن در کنار یکدیگر، قصیده‌ای تاریخی درباره پیرمرد خارکن و عنایت اولیای الهی را می‌شنوند و در پایان برای رفع گرفتاری‌ها، شفای بیماران و برآورده شدن حاجات دعا می‌کنند.
سادگی، مشارکت عمومی و پرهیز از تجمل‌گرایی از ویژگی‌های این سنت دیرینه است که نقش مهمی در تقویت پیوندهای اجتماعی و همبستگی میان اهالی دارد.
جوش‌وره قاینات؛ غذای بهاری با سبزی خودرو
«جوش‌وره» یا «جوش‌بره» از غذاهای سنتی و بهاری قاینات است که با استفاده از سبزی خودرو و معطر محلی به نام «سوزی» تهیه می‌شود. در این غذا، سبزی پس از پاک‌کردن با پیازداغ، سیر و ادویه تفت داده شده و داخل خمیرهای خانگی قرار می‌گیرد. این خمیرها به شکل بقچه‌های کوچک پیچیده و در دیگ‌های مسی پخته می‌شوند. پس از دو تا سه ساعت، حبوبات، چاشنی گوجه، نعناداغ و کشک بومی به آن افزوده می‌شود.
این غذای محلی که از گذشته در مهمانی‌های نوروزی جایگاه ویژه‌ای داشته، امروز در برخی اقامتگاه‌های بوم‌گردی قاینات نیز برای گردشگران عرضه می‌شود.
شبیه‌خوانی پیش‌بر؛ آیینی با صدای صدف دریایی
در روستای پیش‌بر شهرستان زیرکوه، آیین شبیه‌خوانی عاشورا با استفاده از ابزارها و شیوه‌های سنتی همچنان برگزار می‌شود. صبح روز عاشورا، هیئت‌های سوگواری دست‌کم 6 روستای پیرامونی به صورت پیاده و با علم‌های خود به پیش‌بر می‌آیند و آیین «سلام علم‌ها» با مداحی و تبادل اشعار حزن‌انگیز برگزار می‌شود.
استفاده از ابزار صوتی کهنی به نام «سفیدمار»، نوعی حلزون یا صدف دریایی بزرگ که با دمیدن در آن صدایی رسا تولید می‌شود، از ویژگی‌های شاخص این مراسم است. همچنین به جای طبل‌های کارخانه‌ای از چوب‌های دست‌ساز و ظروف فلزی موسوم به «تین» برای ایجاد ضرب‌آهنگ استفاده می‌شود.
اصغر صغیر طبس؛ بیش از یک قرن ارادت به حضرت علی‌اصغر(ع)
آیین «اصغر صغیر» در طبس از دیگر میراث‌های ناملموس استان است که بیش از یک قرن قدمت دارد و در سوگ طفل شیرخوار دشت کربلا برگزار می‌شود. این مراسم از شب تاسوعا در خانه‌ای قدیمی و وقفی آغاز می‌شود. مردم گهواره‌ای چوبی را با پارچه‌های مشکی و سبز، شال‌های عزا، گل و گلاب تزئین می‌کنند و نذورات خود را برای برگزاری مراسم اهدا می‌کنند.
صبح روز تاسوعا، گهواره با همراهی مردم به یکی از هیئت‌های باسابقه طبس منتقل می‌شود و پس از قرار گرفتن کودکی شیرخوار در آن، عزاداران با ذکر صلوات و اشعار رثای حضرت علی‌اصغر(ع) به سوگواری می‌پردازند.
تفتان چرمه؛ نان سنتی با عطر زعفران و گردو
نان سنتی «تفتان» یا «تفته» در روستای تاریخی چرمه شهرستان سرایان، از دیگر میراث‌های ثبت‌شده استان است که علاوه بر ارزش غذایی، بخشی از فرهنگ هدیه دادن و مناسبات اجتماعی گذشته را بازتاب می‌دهد. این نان در گذشته به مناسبت نوروز از سوی متولیان و مالکان برای گروه‌های مختلف مردم از جمله کشاورزان، دامداران و خدمتگزاران عمومی فرستاده می‌شد و نمادی از برکت و گشایش روزی بود.
برای تهیه تفتان، آرد گندم محلی با روغن دنبه، پیازداغ، زردچوبه، زعفران قاینات، گردو، کنجد و تخم کدو ترکیب و در لایه‌های خمیر قرار داده می‌شود. سپس نان در تنورهای سنتی گلی پخته شده و با عصاره گیاهی بیابانی موسوم به «اشغال» عطر و جلای ویژه‌ای پیدا می‌کند.
روغن‌جوشی؛ نذری برای زنده نگه‌داشتن یاد درگذشتگان
نان روغن‌جوشی یا چک‌پک از دیگر میراث‌های غذایی خراسان جنوبی است که در روزهای دوازدهم تا چهاردهم شعبان و هم‌زمان با آیین برات پخته و توزیع می‌شود. این نان در شهرهای مختلف استان با نام‌های متفاوتی شناخته می‌شود؛ در بیرجند روغن‌جوشی یا چک‌پک، در قاینات تابه‌ای و در بشرویه سیروکی نام دارد.
خانواده‌هایی که در سال گذشته عزیزی را از دست داده‌اند، در نخستین سال فراق او این نان شیرین و معطر را تهیه کرده و میان همسایگان، خویشاوندان و نیازمندان توزیع می‌کنند؛ سنتی که نماد خیرات، همدلی و زنده نگه‌داشتن یاد درگذشتگان است.
کلوخ‌دان‌پزان کلاته‌سری؛ دانش بومی کشاورزان در پخت سیب‌زمینی
مهارت سنتی «کلوخ‌دان‌پزان» در روستای کلاته‌سری قاینات، نمونه‌ای از دانش تجربی کشاورزان در استفاده از امکانات طبیعی برای تهیه غذای جمعی است. در این روش، کشاورزان کلوخ‌های خشک را به شکل سازه‌ای گنبدی و مخروطی روی هم می‌چینند و با سوزاندن بوته‌های خشک درون آن، جداره داخلی سازه را داغ می‌کنند. سپس سیب‌زمینی‌ها را درون کوره قرار داده و با فروریختن کلوخ‌ها، محصول در میان خاک داغ پخته می‌شود. تشخیص زمان مناسب پخت با استفاده از یک سنگ صاف و بررسی میزان رطوبت زیر آن، از نکات جالب این مهارت سنتی است.
اشکنه جوز؛ میراث غذایی مناطق کوهپایه‌ای استان
«اشکنه جوز» یا اشکنه گردو نیز از غذاهای سنتی مناطق بیرجند، سربیشه و درمیان است که با استفاده از گردو، سیر، پیاز و ادویه تهیه می‌شود. در این غذا، مغز گردو ابتدا نیم‌کوب و با آب سرد ترکیب می‌شود و سپس به سیرداغ و پیازداغ افزوده می‌شود. یکی از نکات مهم در پخت آن، برداشتن دیگ از روی حرارت در نخستین مرحله جوشیدن است؛ زیرا به باور بانوان محلی، جوشیدن طولانی موجب جدا شدن روغن گردو و تغییر کیفیت غذا می‌شود. این غذا نمونه‌ای از سازگاری فرهنگ غذایی مردم با محصولات کشاورزی و شرایط اقلیمی مناطق کوهپایه‌ای و سردسیر خراسان جنوبی است.
ثبت ملی؛ فرصتی برای صیانت از هویت فرهنگی خراسان جنوبی
از دفترهای شعر بمرود و قصیده‌های مشکل‌گشای بیهود تا آیین شبیه‌خوانی پیش‌بر، گهواره اصغر صغیر طبس، نان تفتان چرمه و مهارت‌های سنتی پخت غذا، هر یک از این 9 اثر بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی خراسان جنوبی را به نمایش می‌گذارند. ثبت ملی این آثار علاوه بر پاسداشت سنت‌های کهن، زمینه‌ای برای معرفی ظرفیت‌های مردم‌شناختی استان، حمایت از حاملان میراث ناملموس و توسعه گردشگری فرهنگی و روستایی فراهم می‌کند.
میراث ناملموس زمانی زنده می‌ماند که نسل‌های جدید نیز در حفظ و انتقال آن مشارکت داشته باشند؛ از این رو ثبت ملی این آیین‌ها و مهارت‌ها را باید نه پایان یک مسیر، بلکه آغاز تلاشی جدی برای صیانت از حافظه فرهنگی مردم خراسان جنوبی دانست.
نظرات
نظر شما ثبت شد؛ پس از بررسی، در صورت تأیید نمایش داده می‌شود.
هنوز نظری منتشر نشده است.