الگوی تمدنی و کاربردی اندیشه علامه ملاعبدالله بهابادی یزدی در افق حج، زیارت و مدیریت اعتاب مقدسه

به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از یزد، اندیشه و سیره علامه ملاعبدالله بهابادی یزدی در مطالعات معاصر، عمدتاً با تمرکز بر دانش منطق و مباحثی چون صناعات خمس شناخته می‌شود؛ اما بازخوانی جامع میراث علمی و تاریخی او می‌تواند زمینه‌ساز توجه به ظرفیت‌های گسترده‌تر این میراث در عرصه‌های فرهنگی، اجتماعی و نهادی باشد. از این منظر، اندیشه و سیره این فقیه و دانشمند را می‌توان نه‌فقط در چارچوب یک سنت آموزشی، بلکه به‌مثابه زمینه‌ای برای تأمل در نسبت میان علم، مدیریت دینی، زیارت و تمدن اسلامی بررسی کرد.

این یادداشت با رویکردی کاربردی و راهبردی می‌کوشد با تکیه بر برخی ابعاد علمی، اجتماعی و زیارتی شخصیت ملاعبدالله بهابادی، ظرفیت‌های این میراث را برای بازاندیشی در مدیریت اعتاب مقدسه، سیاست‌گذاری فرهنگی حج و زیارت و تقویت همگرایی در جهان اسلام بررسی کند و پیشنهادهایی برای بهره‌گیری از آن در مسیر تحقق اهداف تمدن نوین اسلامی ارائه دهد.

1. مسئله‌شناسی و ضرورت کاربردی‌سازی اندیشه ملاعبدالله

با وجود جایگاه برجسته علامه ملاعبدالله بهابادی در تاریخ علم و شهرت او در حوزه منطق، صناعات خمس و علوم مرتبط با فقه، به نظر می‌رسد ظرفیت‌های فرهنگی، اجتماعی و نهادی میراث او کمتر در مطالعات مربوط به مدیریت دینی و سیاست‌گذاری فرهنگی مورد توجه قرار گرفته است.

در شرایط کنونی جهان اسلام، که ضرورت تقویت همگرایی میان مسلمانان و ارتقای نقش نهادهای دینی بیش از گذشته احساس می‌شود، بازخوانی شخصیت و میراث این دانشمند می‌تواند در پاسخ‌گویی به دو نیاز اساسی مؤثر باشد:

نخست؛ خروج از محدودیت‌های تاریخی در معرفی شخصیت او. معرفی ملاعبدالله نباید صرفاً به محافل تخصصی علوم عقلی و پژوهشگران منطق محدود بماند، بلکه لازم است ابعاد مختلف شخصیت علمی، دینی و اجتماعی او برای جامعه، نخبگان و مخاطبان جهان اسلام نیز تبیین شود.

دوم؛ تبدیل میراث علمی به ظرفیت عملی و نهادی. بازخوانی اندیشه و سیره او باید به طرح پرسش‌هایی درباره نسبت دانش و مدیریت، جایگاه عالمان در اداره نهادهای دینی و نقش اماکن مقدس در تولید و گسترش معرفت منجر شود. چنین رویکردی می‌تواند زمینه بهره‌گیری از این میراث در سیاست‌گذاری‌های فرهنگی و زیارتی را فراهم کند.

2. الگوهای کاربردی در حوزه حج، زیارت و مدیریت اعتاب مقدسه

الف) پیوند مرجعیت علمی و خادمی؛ الگویی برای مدیریت تولیت

ایده محوری: یکی از ابعاد قابل بررسی در سیره ملاعبدالله، پیوند میان جایگاه علمی و مسئولیت تولیت آستان مقدس علوی است. این تجربه تاریخی، در صورت بررسی دقیق اسناد و زمینه‌های آن، می‌تواند الگویی برای تأمل در نسبت میان مرجعیت علمی، مسئولیت دینی و مدیریت اماکن مقدس باشد.

بر این اساس، اداره اعتاب مقدسه نباید صرفاً به فعالیت‌های اجرایی، خدماتی و تشریفاتی محدود شود؛ بلکه این نهادها به مدیریتی نیاز دارند که در کنار توانایی اجرایی، از شناخت عمیق دینی، معرفتی و فرهنگی نیز برخوردار باشد.

پیشنهاد اجرایی: بهره‌گیری از ظرفیت فقیهان، متفکران و صاحب‌نظران در ساختارهای سیاست‌گذاری و مدیریت اعتاب مقدسه و سازمان حج و زیارت، با هدف ارتقای جایگاه علمی و فرهنگی این مجموعه‌ها و تبدیل آنها به کانون‌های تولید دانش، عقلانیت دینی و پاسخ‌گویی به نیازهای فکری جهان اسلام.

ب) دیپلماسی زیارت و تقویت همگرایی اسلامی

ایده محوری: اماکن مقدس و آیین‌های زیارتی، به دلیل برخورداری از ظرفیت عاطفی، معنوی و اجتماعی گسترده، می‌توانند در تقویت پیوندهای میان مسلمانان و کاهش فاصله‌های مذهبی نقش‌آفرین باشند. بازخوانی سیره ملاعبدالله در زمینه تعامل با جامعه علمی و دینی زمانه خود، می‌تواند زمینه‌ای برای بررسی ظرفیت‌های تاریخی عالمان دینی در تقویت همگرایی اسلامی باشد.

در این چارچوب، حرم‌های مطهر را می‌توان هم‌زمان کانون پاسداری از معارف اهل‌بیت(ع) و عرصه‌ای برای گفت‌وگو، هم‌افزایی و تقویت مشترکات امت اسلامی دانست.

پیشنهاد اجرایی: تدوین برنامه‌های فرهنگی و ارتباطی در سازمان حج و زیارت و تولیت‌های اعتاب مقدسه با محوریت گفت‌وگوی بین‌مذهبی، معرفی مشترکات اعتقادی و تاریخی مسلمانان و بهره‌گیری از ظرفیت زائران برای تقویت همبستگی اسلامی و کاهش شکاف‌های فرقه‌ای.

ج) توسعه علمی و پژوهشی اعتاب مقدسه

ایده محوری: اعتاب مقدسه در تاریخ تمدن اسلامی، همواره ظرفیت‌هایی فراتر از کارکرد زیارتی داشته‌اند و در دوره‌های مختلف، به کانون‌های آموزش، پژوهش، تولید معرفت و تعامل علمی تبدیل شده‌اند. میراث علمی ملاعبدالله نیز می‌تواند مبنایی برای تأمل دوباره در این کارکرد تمدنی باشد.

پیشنهاد اجرایی: ایجاد و تقویت مراکز پژوهشی، کتابخانه‌های تخصصی، کرسی‌های علمی و نشست‌های بین‌المللی در جوار اعتاب مقدسه، به‌ویژه در ایران و عراق، با هدف احیای پیوند میان زیارت و دانش و تبدیل این اماکن به کانون‌های اثرگذار در عرصه اندیشه و فرهنگ اسلامی.

3. کاربردهای نهادی در سیاست‌گذاری و تمدن نوین اسلامی

الف) صیانت از هویت معنوی و مردمی نهاد تولیت

ایده محوری: یکی از موضوعات مهم در مدیریت اعتاب مقدسه، حفظ هویت معنوی و مردمی این نهادها در تعامل با ساختارهای سیاسی و اجرایی است. این مراکز باید بتوانند ضمن همکاری با نهادهای حاکمیتی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های قانونی و اجرایی، استقلال هویتی و رسالت دینی خود را حفظ کنند.

در این چارچوب، اعتاب مقدسه می‌توانند به‌عنوان نهادهایی برخوردار از سرمایه معنوی و اجتماعی، در حمایت از نیازمندان، تقویت همبستگی عمومی و جهت‌دهی فرهنگی جامعه نقش‌آفرینی کنند.

پیشنهاد اجرایی: تدوین سازوکارهایی برای حفظ هویت معنوی، مردمی و معرفتی اعتاب مقدسه در تعامل با ساختارهای اجرایی و سیاسی؛ به‌گونه‌ای که این مراکز ضمن ایفای مسئولیت‌های اجتماعی و فرهنگی، جایگاه خود را به‌عنوان پناهگاه معنوی مردم و کانون‌های اعتماد عمومی حفظ کنند.

ب) احیای میراث عالمان سلف به‌مثابه سرمایه‌ای برای آینده

ایده محوری: بازشناسی شخصیت‌هایی چون ملاعبدالله بهابادی، صرفاً بازگشت به گذشته یا بزرگداشت یک چهره تاریخی نیست؛ بلکه می‌تواند راهی برای فعال‌سازی ظرفیت‌های هویتی و معرفتی میراث اسلامی در مواجهه با مسائل امروز و ترسیم افق آینده جهان اسلام باشد.

توجه به مفاخر علمی و دینی مناطق مختلف، افزون بر تقویت هویت تاریخی و فرهنگی، می‌تواند زمینه ارتباط نسل جوان با سنت علمی و تمدنی اسلام را فراهم آورد.

پیشنهاد اجرایی: معرفی مفاخر علمی و دینی مناطق مختلف، از جمله ملاعبدالله بهابادی به‌عنوان یکی از چهره‌های برجسته علمی برخاسته از بهاباد، از طریق برگزاری همایش‌ها و رویدادهای بین‌المللی، تولید آثار پژوهشی و رسانه‌ای و طراحی برنامه‌های آموزشی ویژه طلاب و دانشجویان.

4. نقشه راه اجرایی برای دبیرخانه بین‌المللی علامه بهابادی

برای تبدیل این پیشنهادها به برنامه‌های عملیاتی و قابل ارزیابی، می‌توان مجموعه‌ای از اقدامات را در دستور کار دبیرخانه بین‌المللی علامه بهابادی قرار داد:

1. توسعه همکاری‌های نهادی: انعقاد تفاهم‌نامه همکاری میان دبیرخانه بین‌المللی علامه بهابادی، سازمان حج و زیارت و تولیت‌های اعتاب مقدسه، با هدف اجرای طرح‌های مشترک پژوهشی، فرهنگی و آموزشی.

2. طراحی دوره‌های آموزشی تخصصی: تدوین و برگزاری دوره‌هایی با عنوان «حکمت عملی و مدیریت اعتاب مقدسه» برای مدیران و کارشناسان حوزه حج، زیارت و اوقاف، با تأکید بر میراث علمی و تاریخی ملاعبدالله و بررسی نسبت آن با مسائل مدیریت دینی معاصر.

3. تدوین سند راهبردی: تهیه سندی با عنوان «حرم، عقلانیت و همگرایی اسلامی» برای تبیین جایگاه معرفتی، فرهنگی و اجتماعی اعتاب مقدسه و تعیین اولویت‌های اجرایی نهادهای مرتبط. در صورت انتخاب عنوان «حرم، عقلانیت و مقاومت»، لازم است مفهوم مقاومت و نسبت آن با مأموریت‌های فرهنگی و زیارتی سند به‌روشنی تعریف شود.

4. برگزاری نشست‌های تطبیقی بین‌المللی: برگزاری نشست‌های تخصصی با حضور استادان و پژوهشگران حوزه‌های علمیه نجف، قم و مشهد، با محوریت بررسی نقش عالمان دینی و فقیهانِ برخوردار از مسئولیت‌های اجتماعی و نهادی در تحولات تمدنی تاریخ اسلام.

5. تولید محصولات علمی و رسانه‌ای: تدوین مجموعه آثار پژوهشی، مستندهای تاریخی و محتوای چندرسانه‌ای درباره زندگی، آثار و جایگاه علمی و اجتماعی ملاعبدالله، با هدف معرفی جامع این شخصیت به مخاطبان داخلی و بین‌المللی.

نتیجه‌گیری

اندیشه و سیره علامه ملاعبدالله بهابادی یزدی، افزون بر جایگاه برجسته‌ای که در تاریخ منطق و علوم اسلامی دارد، ظرفیت آن را دارد که از منظر نسبت میان دانش، مدیریت دینی، زیارت و تمدن اسلامی نیز مورد بازخوانی قرار گیرد. این بازخوانی می‌تواند به طرح الگوهایی برای ارتقای کارکرد علمی و فرهنگی اعتاب مقدسه، تقویت دیپلماسی زیارت و توسعه همکاری‌های بین‌نهادی در جهان اسلام منجر شود.

کاربردی‌سازی این میراث، مستلزم عبور از بزرگداشت‌های صرفاً نمادین و حرکت به سوی پژوهش مستند، طراحی برنامه‌های آموزشی و ایجاد سازوکارهای همکاری میان نهادهای علمی و اجرایی است. دبیرخانه بین‌المللی علامه بهابادی می‌تواند با همکاری سازمان حج و زیارت و تولیت‌های اعتاب مقدسه، در این مسیر نقش‌آفرینی کند و زمینه تبدیل میراث یک دانشمند تاریخی به سرمایه‌ای زنده برای تقویت عقلانیت، همگرایی و ظرفیت تمدنی جهان اسلام را فراهم آورد.

یادداشت از: صادق گلزاده، استاد حوزه و دانشگاه

©‌ وبانگاه، خبرگزاری تسنیم