رکود در بازار لوازم خانگی: تقاضای ضعیف و چالشهای تولید در سایه تورم
به گزارش بخش اقتصاد وبانگاه بر اساس دادههای خبری منتشر شده در باشگاه خبرنگاران جوان، بازار لوازم خانگی ایران در حال حاضر با پدیدهای پیچیده از رکود مواجه است. فعالان این صنعت از وجود ظرفیت تولید و ذخیرهسازی حدود ۷ میلیون قطعه در انبار تولیدکنندگان خبر میدهند، در حالی که فروشندگان از کاهش چشمگیر قدرت خرید مردم، افزایش سرسامآور قیمتها، مشکلات تأمین برخی قطعات و در نتیجه افت معاملات گلهمند هستند. این شرایط، همراه با ورود کالا از مبادی غیررسمی، محدودیتهای وارداتی و افزایش هزینههای تولید، صنعت لوازم خانگی را در دوراهی دشواری میان حمایت از تولید داخلی و لزوم افزایش رقابت قرار داده است.
صنعت لوازم خانگی در سالهای اخیر همواره مورد توجه سیاستهای حمایتی دولت بوده است؛ با این حال، شکاف عمیقی میان ظرفیت تولید موجود و توان خرید مصرفکنندگان شکل گرفته است. مسئله اصلی بازار صرفاً کمبود کالا نیست، بلکه مجموعهای از عوامل شامل افزایش قیمت محصولات، رشد هزینههای مواد اولیه، دشواری در تأمین قطعات، نوسانات ارزی، قاچاق کالا، کاهش قدرت خرید خانوار و تغییر الگوهای مصرف، همگی بر این بازار تأثیر گذاشتهاند.
بررسی گزارشهای اقتصادی اخیر نشان میدهد که روند افزایش قیمت در بازار لوازم خانگی همچنان ادامه دارد، در حالی که تقاضا رو به کاهش است. این وضعیت که برخی از فعالان آن را «رکود تورمی» توصیف میکنند، در گزارشهای اوایل سال ۱۴۰۴ نیز نمایان بود. در آن زمان، از افزایشهای چندمرحلهای قیمت برخی برندها، تا مرز ۸۳ درصد، خبر داده میشد. در تیر ماه، رئیس اتحادیه لوازم خانگی اصفهان نیز از رشد قیمت برخی کالاها تا ۱۲۰ درصد در طول یک سال خبر داد و اعلام کرد که این افزایشها موجب شده تا بخش قابل توجهی از خانوارها به جای خرید لوازم نو، به تعمیر وسایل قدیمی خود روی آورند؛ هرچند هزینههای تعمیرات و قطعات نیز افزایش یافته است.
تولید داخلی؛ ظرفیت بالا، اما مشکل فروش
رضوانی، عضو هیئتمدیره انجمن صنایع لوازم خانگی، بر این باور است که ظرفیت تولید کشور کاملاً توانایی تأمین نیاز داخلی را دارد و طبق آمار سامانه جامع بهینهیاب، نیاز بازار لوازم خانگی توسط تولیدکنندگان داخلی برآورده میشود. وی با اشاره به موجودی ۷ میلیون قطعهای در انبارهای تولیدکنندگان، تأکید کرد که در شرایط کنونی، بازار با کمبود عمومی مواجه نخواهد شد، مگر اینکه روند فعلی ادامه یابد. با این حال، بازار خردهفروشی تصویری متفاوت را ترسیم میکند؛ جایی که وجود کالا در انبار لزوماً به معنای رونق معاملات نیست. با افزایش قیمت کالا و عدم تناسب آن با رشد درآمد خانوار، کالاها در انبارها باقی مانده، گردش سرمایه فروشندگان کاهش یافته و مصرفکنندگان نیز خرید خود را به تعویق میاندازند. چالش اصلی صنعت در حال حاضر، تبدیل ظرفیت تولید به فروش مؤثر و ایجاد تقاضا است. گزارشهای میدانی این مسئله را تأیید میکنند؛ با وجود پر بودن ویترین فروشگاهها، تعداد خریداران کاهش یافته و فعالان صنفی از افت فروش گلایه دارند.
گرانی در بازاری فاقد مشتری
افزایش قیمت در بازار لوازم خانگی در حالی رخ داده که قدرت خرید خانوارها به شدت کاهش یافته است. این تناقض، تولیدکننده را با هزینههای بالاتر و مصرفکننده را با عدم توانایی در پذیرش قیمتهای جدید روبرو کرده است. پازوکی، رئیس اتحادیه فروشندگان لوازم خانگی، با تأکید بر حمایت از تولید داخلی، به سطح قیمت کالاهای تولید داخل و توان خرید مردم اشاره کرد. وی افزود که تولیدکنندگان برای تأمین مواد اولیه خود مجبور به خرید از بورس هستند که این امر هزینه تمام شده تولید را افزایش میدهد. رشد قابل توجه قیمت مواد اولیه مانند پلیپروپیلن در معاملات بورس کالا، که در شهریور ماه گزارش شد، بخشی از این افزایش هزینهها را توجیه میکند. در نهایت، هزینه مواد اولیه، نرخ ارز، تأمین قطعات، هزینههای مالی، دستمزد، انرژی، حملونقل و سایر هزینههای تولید، بر قیمت نهایی تأثیر میگذارند. این افزایش هزینه زمانی بحرانیتر میشود که در بازاری با تقاضای ضعیف اتفاق بیفتد.
تغییر رفتار مصرفکننده؛ تعمیر به جای خرید
یکی از نشانههای رکود بازار، تغییر رفتار مصرفکنندگان است. با تبدیل شدن خرید لوازم خانگی بزرگ به هزینهای سنگین، بسیاری از خانوارها ترجیح میدهند عمر وسایل فعلی خود را افزایش دهند. این روند، بازار تعمیرات و قطعات یدکی را نیز پررنگتر کرده است؛ اما این بخش نیز از گرانی مستثنی نیست. گزارشهای صنفی حاکی از افزایش هزینه قطعات و تعمیرات است، که حتی گزینه «تعمیر به جای خرید» را نیز برای خانوارها گران کرده است.
کمبود قطعات؛ چالش پنهان تولید
علاوه بر مسئله قیمت، تأمین قطعات نیز یکی از چالشهای مهم صنعت لوازم خانگی محسوب میشود. با وجود تولید داخلی، زنجیره تولید لوازم خانگی همچنان برای برخی قطعات، مواد اولیه، تجهیزات و فناوریهای خاص، به واردات وابسته است. محدودیتهای ارزی، تحریمها و مشکلات نقلوانتقال پول، تأمین این قطعات را دشوار میسازد. این وضعیت، هرچند ممکن است در ظاهر به شکل «کمبود کالا» نمایان نشود، اما در خطوط تولید، تعمیرگاهها و خدمات پس از فروش خود را نشان میدهد. حتی در صورت وجود ظرفیت تولید اسمی، نبود یک قطعه مشخص یا تأخیر در تأمین آن، برنامههای تولید را مختل میکند. همچنین، کمبود قطعات یدکی هزینه تعمیرات را افزایش میدهد؛ مسئلهای که با توجه به روی آوردن مصرفکنندگان به تعمیر وسایل قدیمی، اهمیت بیشتری یافته است. گزارشهای سال ۱۴۰۴ نیز به دشواری تأمین مواد اولیه و قطعات، محدودیت نقدینگی و مشکلات ارزی به عنوان فشارهای وارد بر تولیدکنندگان اشاره کردهاند.
قاچاق؛ رقیب ناخواسته تولید و واردات رسمی
از سال ۱۳۹۷، قاچاق لوازم خانگی به یکی از مشکلات جدی بازار تبدیل شده است. کالاهای قاچاق پس از ورود از مبادی مرزی، از شبکههای توزیع مختلف عبور کرده و به بازارها میرسند. این پدیده، تنها رقابت با تولیدکننده داخلی نیست، بلکه نگرانی مهمتر، مسئله ضمانت و خدمات پس از فروش است. مصرفکننده کالای قاچاق، در صورت بروز مشکل، ممکن است با عدم قطعیت در خصوص خدمات و تأمین قطعه مواجه شود. بنابراین، ساماندهی بازار واردات، فراتر از یک موضوع تجاری، با حقوق مصرفکننده نیز گره خورده است.
واردات؛ ممنوعیت یا رقابت سالم؟
پوردهقان، عضو کمیسیون صنایع مجلس، معتقد است که محدود کردن واردات به معنای حمایت از تولید داخلی نیست. او هشدار میدهد که حذف کامل رقیب خارجی، ممکن است در بلندمدت انگیزه تولیدکنندگان داخلی برای ارتقای کیفیت و افزایش بهرهوری را کاهش دهد. اخیراً، طبق قانون ساماندهی مبادلات مرزی، کارگروهی متشکل از وزارتخانههای امور اقتصادی و دارایی، تعاون، کار و رفاه اجتماعی و صنعت، معدن و تجارت، مسئول تصمیمگیری درباره اقلام و میزان ورود کالا از مسیرهای مرزی شده است. وزارت صمت اعلام کرده که واردات اقلام لوازم خانگی با هر نوع برندی از طریق روشهای کولهبری و ملوانی آزاد است. همچنین، بر اساس ابلاغیهای از سازمان توسعه تجارت ایران، واردات کالاهای کرهجنوبی، از جمله برندهای الجی و سامسونگ، توسط تعاونیهای مرزنشین بلامانع اعلام شده است و تنها رژیم صهیونیستی استثنا قرار گرفته است. این تغییر رویکرد در واردات، میتواند مسیر ورود کالاهای خارجی به بازار را دگرگون سازد، اما میزان تأثیر واقعی آن به حجم واردات، نحوه اجرا، قیمت تمامشده، شبکه توزیع و قدرت خرید مصرفکنندگان بستگی خواهد داشت.
شناسه یکتا؛ راهی برای شفافیت بازار
اتحادیه فروشندگان لوازم خانگی، پیشنهاد ایجاد شناسه یکتا و کد رهگیری برای کالاها را مطرح کرده است. پازوکی اعلام کرده که اتحادیه از سال ۱۴۰۴ پیگیر ایجاد سازوکاری است که بر اساس آن، هر محصول دارای شناسه مشخص باشد و مسیر کالا از زمان ورود تا عرضه و فروش در سامانه جامع تجارت قابل رصد باشد. در حال حاضر، بازار لوازم خانگی با مجموعهای از مشکلات درهمتنیده دست و پنجه نرم میکند؛ از یک سو، تولیدکنندگان از ظرفیت تولید و موجودی انبار سخن میگویند و از سوی دیگر، فروشندگان با افت تقاضا مواجه هستند. واردات رسمی محدود است، در حالی که کالاهای خارجی از مسیرهای غیررسمی و سازوکارهای مبادلات مرزی وارد بازار میشوند. هزینههای تولید رو به افزایش است و قدرت خرید مصرفکننده نیز کاهش یافته است.