ارگ بهارستان؛ تاریخ بیرجند از زیر خاک سر برآورد

به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از بیرجند، سال‌ها بود که روایت تاریخ بیرجند بیشتر از لابه‌لای سفرنامه‌ها، اسناد تاریخی و بناهای برجای‌مانده از دوره‌های صفوی و قاجار خوانده می‌شد؛ شهری که کوچه‌های قدیمی، محله‌های تاریخی و عمارت‌های خشتی و آجری آن، هرکدام گوشه‌ای از گذشته این خطه کویری را روایت می‌کنند، اما بخش مهمی از تاریخ شکل‌گیری و تحولات شهر همچنان زیر لایه‌های خاک پنهان مانده بود.

اکنون در گوشه‌ای از بافت تاریخی بیرجند، در محدوده ارگ بهارستان و محله قدیمی سرده، نخستین فصل کاوش باستان‌شناسی شهری آغاز شده است؛ کاوشی که قرار است فراتر از روایت‌های مکتوب، شواهد عینی و ملموسی از پیشینه سکونت، معماری و تحولات شهرنشینی بیرجند را آشکار کند.

نتایج اولیه این عملیات، از وجود بقایای معماری متعلق به اواخر دوره تیموری و احتمالاً اوایل صفوی حکایت دارد؛ همچنین قطعات سفالی متعلق به دوره‌های مختلف اسلامی، از جمله نمونه‌هایی مربوط به قرون اولیه اسلامی، در این محدوده شناسایی شده است. یافته‌هایی که می‌تواند نگاه پژوهشگران به قدمت و روند شکل‌گیری بافت شهری بیرجند را وارد مرحله تازه‌ای کند.

نخستین گام برای خواندن تاریخ مدفون بیرجند

سیداحمد برآبادی، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی، با اشاره به اهمیت این رویداد تاریخی اظهار کرد: کاوش باستان‌شناسی در محدوده ارگ بهارستان برای نخستین بار در شهر بیرجند انجام شده و پیش از این، در طول تاریخ پژوهش‌های باستان‌شناختی منطقه، محدوده مشخصی از بافت شهری بیرجند مورد کاوش قرار نگرفته بود.

وی افزود: اگرچه در شهرهایی مانند قائن، فردوس، طبس و نهبندان پیش از این کاوش‌های باستان‌شناسی انجام شده بود، اما بیرجند از این نظر با خلأ پژوهشی مواجه بود و اطلاعات ما درباره پیشینه تاریخی شهر عمدتاً از طریق سفرنامه‌ها، کتاب‌ها و بررسی بناهای تاریخی موجود به دست می‌آمد.

برآبادی با بیان اینکه قدیمی‌ترین بناهای شناخته‌شده و مشهود شهر بیشتر به دوره صفویه و به‌ویژه قاجار تعلق دارند، گفت: ارگ کلاه‌فرنگی، قلعه بیرجند، حسینیه نواب و باغ اکبریه از جمله بناهایی هستند که بخش مهمی از شناخت تاریخی ما از بیرجند بر اساس بررسی آنها شکل گرفته است، اما برای شناخت دقیق‌تر گذشته شهر باید به سراغ شواهد مدفون در زیر خاک می‌رفتیم.

وی ادامه داد: با همین هدف و برای دستیابی به شواهد واقعی تاریخی، پیشنهاد انجام کاوش در محدوده ارگ بهارستان با همکاری دانشگاه بیرجند به وزارت میراث‌فرهنگی و پژوهشگاه میراث‌فرهنگی ارائه شد و پس از تأیید، عملیات میدانی آن آغاز شد.

مدیرکل میراث‌فرهنگی خراسان جنوبی با اشاره به نتایج اولیه این فصل کاوش تصریح کرد: برخلاف تصور پیشین، در این محدوده با آثاری قدیمی‌تر از دوره صفویه مواجه شدیم و شواهد به‌دست‌آمده وجود بقایای معماری متعلق به دوره تیموری را نشان می‌دهد. همچنین سفال‌هایی از قرون اولیه اسلامی شناسایی شده که بررسی دقیق‌تر آنها به مطالعات و کاوش‌های تکمیلی نیاز دارد.

از محله سرده تا ارگ بهارستان؛ انتخاب یک محدوده تاریخی

اما چرا ارگ بهارستان برای نخستین تجربه کاوش باستان‌شناسی شهری بیرجند انتخاب شد؟ محمد فرجامی، سرپرست هیئت باستان‌شناسی بافت کهن شهر بیرجند، در تشریح اهداف این برنامه اظهار کرد: کاوش‌های آموزشی گروه باستان‌شناسی دانشگاه بیرجند در سال‌های گذشته عمدتاً در محوطه‌هایی مانند قلعه کهنک و تپه گبری مود در شهرستان سربیشه انجام می‌شد، اما از سال جاری با هدف بررسی لایه‌نگاری باستان‌شناختی، شناخت توالی استقرار و بازشناسی روند شکل‌گیری و تحول بافت کهن بیرجند، محدوده تاریخی این شهر نیز وارد برنامه کاوش‌های آموزشی دانشگاه شده است.

وی افزود: در این چارچوب، ارگ بهارستان به‌عنوان نخستین محدوده مورد بررسی انتخاب شد؛ بنایی که در بخش شرقی بافت تاریخی بیرجند و در مجاورت مدرسه تاریخی شوکتیه، در محله سرده قرار دارد و به همین دلیل با نام قلعه سرده نیز شناخته می‌شود. محله سرده یکی از سه محله قدیمی بیرجند و از گسترده‌ترین محلات تاریخی این شهر بوده است. بر اساس روایت‌های تاریخی، گستره این محله از بخش شرقی شهر تا محله میاندِه امتداد داشته و چندین محله کوچک‌تر را دربر می‌گرفته است. در جنوب ارگ بهارستان نیز باغی با نام زرشکی قرار داشته که نام دیگر این مجموعه، یعنی ارگ باغ زرشکی، از همین باغ گرفته شده است. در بخش جنوبی باغ نیز کشمان محله سرده قرار داشت؛ محدوده‌ای که در گذشته بخشی از ساختار کشاورزی و زیست شهری بیرجند را تشکیل می‌داد.

فرجامی با اشاره به تغییرات گسترده این محدوده در گذر زمان گفت: بخش قابل‌توجهی از اراضی کشاورزی تاریخی این منطقه در پی توسعه شبکه معابر شهری و ساخت‌وسازهای جدید از میان رفته یا به کاربری‌های دیگری اختصاص یافته است. ارگ بهارستان نیز مجموعه‌ای معماری است که بخش‌های مختلف آن ویژگی‌های ساختمانی متعلق به دوره‌های تاریخی متفاوت، از صفوی تا قاجار، را در خود جای داده است.

دیوار خشتی 6 متری؛ مهم‌ترین شاهد معماری فصل نخست

عملیات کاوش در ارگ بهارستان با هدف شناسایی لایه‌های فرهنگی و بقایای معماری مدفون در محوطه آغاز شد. در نخستین فصل این برنامه، باستان‌شناسان ترانشه‌ای به ابعاد پنج در پنج متر در فضای حیاط مجموعه ایجاد کردند تا لایه‌های تاریخی و شواهد معماری زیر سطح زمین را بررسی کنند. نتایج این عملیات به شناسایی بقایای دیوارهایی با مصالح خشت و ملات گل منجر شد؛ بقایایی که از نظر ابعاد و ساختار معماری، اطلاعات قابل‌توجهی درباره ساخت‌وسازهای تاریخی این محدوده در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.

به گفته فرجامی، مهم‌ترین یافته معماری این فصل، شناسایی بقایای یک دیوار خشتی با پهنای تقریبی یک متر و 30 سانتی‌متر و طول نمایان حدود 6 متر و 40 سانتی‌متر است. خشت‌های به‌کاررفته در این بقایای معماری نیز دارای ابعاد تقریبی 6 در 28 در 28 و 6 در 13 در 28 سانتی‌متر هستند که بررسی ویژگی‌های فنی آنها می‌تواند در شناخت شیوه‌های ساخت‌وساز در دوره مورد نظر مؤثر باشد.

سرپرست هیئت باستان‌شناسی با اشاره به ابعاد قابل‌توجه این دیوار بیان کرد: اندازه و ساختار این بقایای معماری می‌تواند نشان‌دهنده تعلق آن به سازه‌ای با مقیاس نسبتاً بزرگ باشد، اما برای تعیین کاربری دقیق بنا و بازسازی نقشه معماری آن، لازم است محدوده کاوش گسترش یابد و ارتباط این دیوار با سایر عناصر معماری مشخص شود. بررسی ساختار زیرین دیوار نیز نشان می‌دهد که بخش آشکارشده ظاهراً فاقد پی‌سازی بوده و بر بستری متشکل از شن نرم و شن درشت، به ضخامت تقریبی 20 سانتی‌متر، قرار گرفته است. این بستر بر سطحی سخت و نسبتاً نفوذناپذیر ایجاد شده است.

فرجامی تأکید کرد که شناخت دقیق‌تر شیوه آماده‌سازی بستر، نحوه انتقال بار و ویژگی‌های فنی ساخت دیوار به بررسی بیشتر مقاطع و لایه‌های زیرین نیاز دارد. جهت‌گیری بخش آشکارشده از بقایای معماری نیز به سمت جنوب‌شرق و در راستای تقریبی قبله است؛ موضوعی که می‌تواند یکی از داده‌های مورد توجه در مطالعات تکمیلی باشد، هرچند با توجه به محدود بودن سطح کاوش و مشخص نبودن نقشه کامل سازه، هنوز نمی‌توان درباره کاربری دقیق آن اظهارنظر قطعی کرد.

سفال‌هایی که از قرن هشتم تا دوره قاجار روایت می‌کنند

در کنار بقایای معماری، بخش مهمی از یافته‌های فصل نخست کاوش ارگ بهارستان را قطعات سفالین تشکیل می‌دهد؛ آثاری که از نظر تنوع زمانی و ویژگی‌های فنی، ظرفیت قابل‌توجهی برای شناخت تحولات فرهنگی و اقتصادی این محدوده تاریخی دارند. بر اساس ارزیابی اولیه هیئت باستان‌شناسی، بخشی از سفالینه‌های کشف‌شده به سده هشتم هجری قمری و دوره‌های پس از آن تا عصر قاجار تعلق دارند. در میان این یافته‌ها، قطعات ظروف کاسه‌ای با پوشش لعابی آبی و تزئینات نقاشی‌شده به رنگ مشکی، موسوم به قلم مشکی، مشاهده شده است.

همچنین نمونه‌هایی از سفالینه‌های آبی و سفید و قطعاتی مرتبط با فرایند تولید سفال در میان یافته‌های این فصل قرار دارند. یکی از یافته‌های قابل‌توجه در این بخش، شناسایی بقایای جوش کوره است؛ اثری که از منظر بررسی فعالیت‌های مرتبط با تولید یا پخت سفال در محدوده ارگ بهارستان اهمیت دارد.

با این حال، برای مشخص شدن اینکه آیا در این محدوده فعالیت تولید سفال انجام می‌شده و این فعالیت چه ابعاد و گستره‌ای داشته است، باید ویژگی‌های فنی قطعات، محل پراکندگی آنها و ارتباطشان با بقایای معماری به‌دقت بررسی شود. قطعات استخوان حیوانی نیز از دیگر یافته‌های فصل نخست کاوش است که در کنار سفالینه‌ها می‌تواند در مطالعات مربوط به شیوه زندگی و فعالیت‌های انسانی در این محدوده تاریخی مورد استفاده قرار گیرد.

به گفته سرپرست هیئت باستان‌شناسی، تحلیل گونه‌شناختی، فن‌شناختی و تزئینی سفال‌ها و مقایسه آنها با نمونه‌های مشابه در دیگر محوطه‌های تاریخی، در تعیین دقیق‌تر گاه‌نگاری لایه‌های فرهنگی و شناخت ارتباطات فرهنگی و اقتصادی بیرجند در دوره‌های اسلامی نقش مؤثری خواهد داشت.

19 باستان‌شناس و دانشجو در جست‌وجوی گذشته بیرجند

این عملیات باستان‌شناسی با مجوز پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، در قالب کاوش آموزشی و با مشارکت دانشجویان گروه باستان‌شناسی دانشکده هنر دانشگاه بیرجند و همکاری اداره کل میراث‌فرهنگی خراسان جنوبی انجام شده است.

برآبادی درباره تیم اجرایی و روند تأمین اعتبار این پروژه اظهار کرد: این کاوش با حضور یک گروه 19 نفره انجام شده و هزینه‌های اجرای پروژه را دانشگاه بیرجند تأمین کرده و عملیات میدانی حدود یک ماه به طول انجامیده و برای انجام مطالعات تخصصی، بررسی و تطبیق داده‌های به‌دست‌آمده نیز دست‌کم دو تا سه ماه زمان نیاز است.

این کاوش علاوه بر اهداف پژوهشی، جنبه آموزشی نیز دارد و فرصتی برای حضور عملی دانشجویان باستان‌شناسی در فرایند کاوش لایه‌نگارانه، ثبت و مستندسازی داده‌ها، شناسایی بقایای معماری و تحلیل یافته‌های فرهنگی فراهم کرده است. در واقع، ارگ بهارستان در این فصل تنها محل جست‌وجوی آثار تاریخی نیست، بلکه به محیطی برای آموزش میدانی نسل جدید باستان‌شناسان تبدیل شده است؛ دانشجویانی که در کنار استادان و پژوهشگران، تجربه مستقیم مواجهه با لایه‌های تاریخی شهر خود را به دست می‌آورند.

ارگ بهارستان؛ میراثی که هنوز بخش زیادی از تاریخش پنهان است

ارگ بهارستان تنها یک بنای تاریخی در میان بافت قدیمی بیرجند نیست؛ این مجموعه بخشی از حافظه معماری و اجتماعی شهری است که در طول سده‌های گذشته دستخوش تحولات مختلف شده است. این بنا که با نام باغ زرشکی نیز شناخته می‌شود، در روایت‌های تاریخی با مجموعه‌ای شامل باغ، کوشک، برج، حصار و حیاط اندرونی پیوند دارد. بخش‌هایی از این مجموعه در گذر زمان از میان رفته و آنچه امروز باقی مانده، تنها بخشی از ساختار تاریخی آن است.

کوشک هشت‌ضلعی ارگ، با ویژگی‌های معماری و تزئینات آجری خود، یکی از عناصر شاخص این مجموعه به شمار می‌رود. این بنا در دوره‌های مختلف تاریخی کارکردهای متفاوتی داشته و در روایت‌های مربوط به تحولات اجتماعی بیرجند نیز جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. از جمله این تحولات، استفاده از بخشی از مجموعه در قالب مدرسه نسوان در دوره معاصر است؛ موضوعی که پیوند ارگ بهارستان با تاریخ آموزش نوین و تحولات اجتماعی بیرجند را نیز نشان می‌دهد.

با وجود این ظرفیت تاریخی، فرسودگی بخش‌هایی از بنا، تغییرات کاربری و ضرورت تعیین تکلیف وضعیت حفاظتی و بهره‌برداری از آن، از جمله موضوعاتی است که اهمیت مرمت و احیای این مجموعه را دوچندان می‌کند. ارگ بهارستان در تاریخ 15 اسفند 1379 با شماره 3683 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است؛ با این حال، ثبت ملی تنها نخستین مرحله حفاظت از چنین مجموعه‌هایی است و تداوم حیات آنها به مرمت اصولی، نگهداری مستمر و تعریف کاربری متناسب با ارزش‌های تاریخی و معماری نیاز دارد.

کاوش؛ آغاز مسیری برای احیای هویت تاریخی بیرجند

برآبادی با تأکید بر اینکه کاوش ارگ بهارستان تنها گام نخست در مسیر شناخت تاریخ مدنی بیرجند است، اظهار کرد: هدف از این بررسی‌های هدفمند، شناسایی گذشته و هویت شهرنشینی بیرجند در دوره‌های مختلف تاریخی است و امیدواریم این روند در سال‌های آینده نیز ادامه پیدا کند و تمامی داده‌های به‌دست‌آمده، اعم از اطلاعات اولیه و نتایج تکمیلی، در سامانه‌های مرتبط ثبت و برای وزارت میراث‌فرهنگی و پژوهشگاه میراث‌فرهنگی ارسال خواهد شد.

مدیرکل میراث‌فرهنگی خراسان جنوبی همچنین از قرار داشتن طرح‌های مرمتی ارگ بهارستان در دستور کار خبر داد و اعلام کرد که گزارش‌های تکمیلی درباره روند این برنامه‌ها ارائه خواهد شد. آنچه از نخستین فصل کاوش ارگ بهارستان به دست آمده، اگرچه هنوز برای ترسیم تصویری کامل از گذشته این مجموعه کافی نیست، اما یک نکته مهم را روشن کرده است؛ تاریخ بیرجند را نمی‌توان تنها در بناهای باقی‌مانده از صفویه و قاجار خلاصه کرد.

دیوار خشتی با ابعاد قابل‌توجه، سفالینه‌های متعلق به دوره‌های مختلف اسلامی و شواهد معماری منسوب به اواخر دوره تیموری، همگی نشانه‌هایی هستند که ضرورت ادامه پژوهش‌های باستان‌شناختی در بافت کهن شهر را برجسته می‌کنند. شاید آنچه امروز در ارگ بهارستان از زیر خاک بیرون آمده، تنها گوشه‌ای کوچک از گذشته مدفون بیرجند باشد؛ گذشته‌ای که قرن‌ها زیر لایه‌های خاک و فراموشی باقی مانده و اکنون با نخستین کاوش شهری، فرصتی برای بازخوانی آن فراهم شده است. این کاوش می‌تواند نقطه آغاز مسیری باشد که در نهایت، نه‌تنها به شناخت دقیق‌تر قدمت و تحولات شهرنشینی بیرجند کمک می‌کند، بلکه زمینه علمی لازم برای حفاظت، مرمت و معرفی شایسته یکی از سرمایه‌های تاریخی این شهر را نیز فراهم خواهد کرد.