به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از کرج، هم‌زمان با فرارسیدن «روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه»، ضرورت بازتعریف رسالت مرجعیت علمی در مواجهه با چالش‌های زیست‌محیطی، تنش‌های آبی و شکنندگی امنیت غذایی بیش از هر زمان دیگری رخ می‌نماید.
نام‌گذاری این روز در تقویم بین‌المللی، یادآور مسئولیتی تاریخی است که علم و فناوری را نه ابزاری صرف برای گسترش کمی بلکه ضامن بقای کرامت انسانی، عدالت اجتماعی، پایداری بوم‌شناختی و آرامش جوامع می‌شناسد.
در این میان، دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران به‌عنوان کهن‌ترین و اثرگذارترین قطب آموزش عالی کشاورزی کشور، با اتکا به ظرفیت کم‌نظیر آزمایشگاهی سرمایه غنی انسانی و تنوع رشته‌های تخصصی، میزبان گفت‌وگویی راهبردی برای بررسی این رسالت شد.
میزگرد تخصصی نخبگانی با عنوان «علم در خدمت غذا، سلامت و محیط‌زیست؛ رویکرد صلح و توسعه آینده» بستری را فراهم کرد تا دانشمندان حوزه‌های گوناگون، گره‌گاه‌های اصلی توسعه سرزمین را به نقد بگذارند؛ نقدی که آغازگر آن، نگاهی صریح به الگوهای مصرف منابع و پارادایم تولید در بخش کشاورزی بود.
افزایش تولید غذا لزوماً به توسعه سطح زیر کشت وابسته نیست
کامبیز پورطهماسی، معاون پژوهش و فناوری دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران در این میزگرد تخصصی که به مناسبت روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه برگزار شد با اشاره به آمار تولیدات زراعی کشور گفت: در سال گذشته حدود 12.3 میلیون هکتار از اراضی کشور زیر کشت و برداشت محصولات زراعی قرار داشت که تقریباً نیمی از این سطح، معادل حدود 6 میلیون هکتار به کشت دیم اختصاص داشت اما سهم این بخش از تولیدات محصولات زراعی تنها حدود 8 درصد بود.
وی ادامه داد: این آمار در کنار پیچیدگی‌های اقلیمی، تفاوت محصولات و شرایط تولید، یک پیام مهم دارد و آن اینکه برای افزایش تولید غذا الزاماً نباید به توسعه سطح زیر کشت یا مصرف بیشتر منابع متکی باشیم، بلکه باید به سراغ افزایش بهره‌وری، دانش، فناوری، اصلاح مدیریت و استفاده هوشمندانه از ظرفیت‌های سرزمین برویم.
معاون پژوهش و فناوری دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران با تأکید بر ضرورت توجه هم‌زمان به تولید و حفاظت از منابع پایه اذعان کرد: نمی‌توان افزایش تولید را هدف قرار داد اما نسبت به فرسایش خاک، کاهش منابع آب، تخریب جنگل‌ها و مراتع و تغییرات اقلیمی بی‌تفاوت بود.
پورطهماسی با اشاره به ظرفیت‌های علمی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران بیان کرد: این مجموعه با برخورداری از ظرفیت‌های علمی و تخصصی در حوزه‌های آب، خاک، تولیدات گیاهی و دامی، شیلات، منابع طبیعی، محیط‌زیست، اقتصاد کشاورزی، ترویج و آموزش کشاورزی می‌تواند نقش مؤثری در این مسیر ایفا کند.
وی با بیان اینکه میزگرد تخصصی امروز با هدف بررسی نقش علم و فناوری در تأمین غذای سالم و کافی برگزار شده است، گفت: تلاش می‌کنیم از زوایای مختلف به این پرسش بپردازیم که چگونه می‌توان با اتکا به علم و فناوری، غذای سالم و کافی تولید کرد، سلامت جامعه را ارتقا داد، منابع طبیعی را حفظ کرد و در نهایت زمینه توسعه پایدار و صلح را فراهم آورد.
معاون پژوهش و فناوری دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران ابراز امیدواری کرد که این نشست صرفاً به بیان مسائل و چالش‌ها محدود نشود و به راهکارهای عملی و اولویت‌های آینده نیز بپردازد و از حضور اعضای هیأت علمی حوزه‌های منابع آب، گیاه‌پزشکی، اقتصاد کشاورزی و ترویج و آموزش کشاورزی خبر داد و افزود: ترکیب مناسبی از بخش‌های مختلف تخصصی در این میزگرد حضور دارند.
پورطهماسی با تأکید بر اینکه موضوع «علم در خدمت غذا، سلامت و محیط‌زیست؛ رویکرد صلح و توسعه آینده» از بنیادی‌ترین مسائل توسعه در جهان امروز و ایران است، تصریح کرد: غذا فقط یک کالای اقتصادی نیست؛ بلکه با سلامت انسان، امنیت جوامع، عدالت اجتماعی و ثبات و صلح ارتباط مستقیم دارد.
معاون پژوهشی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران ادامه داد: از سوی دیگر، تولید غذا به منابع محدودی چون آب، خاک، تنوع زیستی و اکوسیستم‌های طبیعی وابسته است و نمی‌توان از امنیت غذایی سخن گفت اما نسبت به فرسایش خاک، کاهش منابع آب، تخریب جنگل‌ها، مراتع و تغییرات اقلیمی بی‌تفاوت بود.
وی با استناد به آمارنامه وزارت جهاد کشاورزی مطرح کرد: در سال زراعی 1403-1404 حدود 12٫3 میلیون هکتار از اراضی کشور زیر برداشت محصولات زراعی بوده که تقریباً نیمی از آن به کشت دیم اختصاص داشته اما سهم آن از کل تولید محصولات زراعی تنها حدود 8 درصد بوده است.
پورطهماسی ادامه داد: این آمار نشان می‌دهد که برای افزایش تولید غذا الزاماً نباید به توسعه سطح زیر کشت یا مصرف بیشتر منابع متکی باشیم، بلکه باید افزایش بهره‌وری، دانش، فناوری، اصلاح مدیریت و استفاده هوشمندانه از ظرفیت‌های سرزمین را در اولویت قرار دهیم. دانشگاه نباید صرفاً تولیدکننده مقاله و دانش نظری باشد. دانشگاه باید دانش را به فناوری، فناوری را به راه‌حل و راه‌حل را به بهبود زندگی مردم تبدیل کند.
وی افزود: دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران نیز با برخورداری از ظرفیت‌های تخصصی در حوزه‌های آب، خاک، تولیدات گیاهی و دامی، شیلات، منابع طبیعی، محیط‌زیست و اقتصاد کشاورزی می‌تواند در مسیر تولید غذای سالم، ارتقای سلامت جامعه، حفاظت از منابع طبیعی و فراهم‌سازی زمینه توسعه پایدار و صلح، نقش مؤثری ایفا کند و این نشست نیز با هدف دستیابی به راهکارهای عملی و اولویت‌های آینده برگزار شده است.
وی در ادامه با طرح پرسشی درباره مهم‌ترین چالش‌های تأمین غذای کافی و سالم در ایران اظهار کرد: اگر امنیت غذایی را یکی از پایه‌های سلامت جامعه، توسعه پایدار و حتی صلح بدانیم، مهم‌ترین چالش امروز کشور برای تأمین غذای کافی و سالم چیست؟ آیا مسئله اصلی کمبود منابع است یا ضعف در مدیریت، بهره‌وری و استفاده از فناوری؟
از مدیریت منابع پایه تا هندسه اقتصاد سیاسی و سیستمی غذا
طرح این پرسش بنیادین از سوی معاون پژوهش و فناوری که آیا بحران فعلی برخاسته از کمبود فیزیکی منابع است یا ناکارآمدی در مدیریت و بهره‌وری؟ دریچه‌ای به تحلیل اقتصاد کلان و معادلات بین‌المللی باز می‌کند؛ جایی که غذا فراتر از یک کالای زیستی، به‌عنوان مؤلفه‌ای ژئوپلیتیک، امنیتی و سیستماتیک در پیوند مستقیم با ثبات سیاسی جوامع و بازارهای جهانی بازتعریف می‌شود.
سعید یزدانی، عضو هیئت‌علمی گروه اقتصاد دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران نیز اظهار کرد: آینده صلح و توسعه پایدار به علمی وابسته است که در اختیار بشر قرار دارد و می‌تواند به تأمین سلامت انسان، سلامت محیط‌زیست و تحقق توسعه پایدار کمک کند.
وی با اشاره به بحران‌های جهانی مطرح کرد: امروز جامعه جهانی با ابرچالش‌های بزرگی از جمله بحران آب، تخریب و آلودگی محیط‌زیست، ناامنی غذایی، نابرابری‌های اجتماعی و تنش‌های منطقه‌ای، اجتماعی و سیاسی روبه‌روست. برای حل این چالش‌ها باید با رویکردی سیستمی به مسائل نگاه کرد.
یزدانی افزود: اگر بخواهیم برای این مشکلات راهکار ارائه دهیم، باید ارتباط میان آن‌ها را در نظر بگیریم. نمی‌توان صرفاً بر امنیت غذایی تأکید کرد اما به آب‌وخاک توجه نداشت؛ نمی‌توان بدون توجه به محیط‌زیست و محیط زندگی انسان و غذای در دسترس او از سلامت انسان سخن گفت و همچنین نمی‌توان بدون توجه به صلح و امنیت انسانی در جهان، توسعه پایدار را محقق کرد.
عضو هیئت‌علمی گروه اقتصاد دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران با تأکید بر اینکه وظیفه علم فراتر از تولید دانش و فناوری است، تصریح کرد: علم باید ابزاری در اختیار بشر برای حفاظت از محیط‌زیست، برقراری عدالت اجتماعی و تأمین غذای سالم باشد و باید از ظرفیت‌های علمی به شکل گسترده‌تری استفاده کنیم.
وی با اشاره به ظرفیت فناوری‌های نوین در بخش کشاورزی ادامه داد: برای توسعه بخش کشاورزی می‌توان از کشاورزی هوشمند و فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی استفاده کرد که قادرند بسیاری از مشکلات این بخش را حل کنند. همچنین باید فناوری‌های دوستدار محیط‌زیست را ایجاد و تولید کرده و در اختیار بشر قرار دهیم.
این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به ابعاد جهانی ناامنی غذایی اذعان کرد: بر اساس آمارهای سازمان ملل، در حال حاضر حدود 650 تا 700 میلیون نفر در جهان با گرسنگی مواجه هستند و بیش از سه میلیارد نفر نیز در شرایط ناامنی غذایی قرار دارند؛ به این معنا که غذای کافی یا سالم در اختیار ندارند.
یزدانی جنگ روسیه و اوکراین را از عوامل تأثیرگذار بر ناامنی غذایی در جهان دانست و اظهار کرد: اوکراین به‌عنوان یکی از تولیدکنندگان مهم محصولات کشاورزی از جمله گندم، ذرت، جو و روغن آفتابگردان شناخته می‌شد و بخش قابل‌توجهی از تجارت جهانی این محصولات به تولید و صادرات روسیه و اوکراین وابسته بود.
وی با اشاره به تأثیر جنگ بر تجارت جهانی مواد غذایی عنوان کرد: بر اساس آماری که در این زمینه وجود دارد، از هر 100 واحد کالری مبادله‌شده در تجارت جهانی، 12 واحد به روسیه و اوکراین اختصاص داشته است و با وقوع جنگ، این مبادلات با اختلال مواجه شد و صادرات اوکراین به بازارهای جهانی به شدت محدود شد.
عضو هیئت‌علمی گروه اقتصاد دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران ادامه داد: پس از آغاز جنگ روسیه و اوکراین، قیمت مواد غذایی در جهان بیش از 20 درصد افزایش یافت. افزایش قیمت‌ها نیز به‌طور طبیعی دسترسی مردم به غذا را کاهش می‌دهد و موجب افزایش ناامنی غذایی، فقر و گرسنگی در جوامع می‌شود.
یزدانی تصریح کرد: علم می‌تواند فراتر از مرزهای دانش به ایجاد همکاری و همبستگی بین‌المللی کمک کند و زمینه‌ساز برقراری صلح پایدار در جهان باشد. منظور از علم، صرفاً دانش و فناوری نیست، بلکه دانشمندان، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی نیز در این مسیر نقش دارند و می‌توانند در کنار یکدیگر برای رفع فقر، گرسنگی و ناامنی غذایی در جهان تلاش کنند.
هرچند رویکرد سیستمی و به‌کارگیری ابزارهای نوینی نظیر هوش مصنوعی و فناوری‌های دوستدار محیط‌زیست ضرورتی گریزناپذیر در ابعاد کلان به شمار می‌آید، اما موفقیت پایدار این فناوری‌ها بدون فراهم‌سازی زیرساخت‌های انسانی و اجتماعی ناممکن است. فناوری زمانی اثربخش خواهد بود که زمینه اجتماعی پذیرش آن در جوامع محلی مهیا شود و نیروی انسانی روستایی به‌عنوان بازیگر اصلی در زنجیره ارزش نقش‌آفرینی کند.
توسعه فناوری در کشاورزی بدون مشارکت جوامع محلی ممکن نیست
امیر علم‌بیگی، نماینده تحصیلات تکمیلی گروه ترویج و آموزش کشاورزی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران نیز در این میزگرد با اشاره به اهمیت شاخص توسعه انسانی مطرح کرد: ظرفیت جذب فناوری در جوامع محلی و سازمان‌های بزرگ، به میزان یادگیری فناورانه و توانایی آن‌ها در پذیرش و به‌کارگیری فناوری وابسته است.
وی با بیان اینکه در موضوعاتی مانند امنیت غذایی، محیط‌زیست و صلح پایدار باید به نقش و مشارکت انسان توجه ویژه‌ای شود و با اشاره به نقش رشته ترویج کشاورزی در فرهنگ‌سازی، الگوسازی، اجتماع‌سازی و جلب مشارکت مردم افزود: مداخلات ترویجی می‌توانند زمینه پذیرش فناوری را در جوامع محلی فراهم کنند اما یکی از چالش‌های جدی بخش کشاورزی، کاهش تمایل جوانان روستایی به ماندن در عرصه تولید است.
نماینده تحصیلات تکمیلی گروه ترویج و آموزش کشاورزی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران با بیان اینکه بر اساس بررسی‌های انجام‌شده از سال 1395، ترکیب جمعیتی بسیاری از جوامع روستایی به سمت میانسالی و سالمندی حرکت کرده است، خاطرنشان کرد: بسیاری از جوانان روستایی تمایلی به ادامه فعالیت در بخش کشاورزی ندارند.
علم‌بیگی با بیان اینکه یکی از دلایل این وضعیت، کم‌توجهی به توسعه فناوری و توسعه انسانی در این بخش است؛ به‌طوری‌که در بسیاری از موارد به جای توسعه و بومی‌سازی فناوری، به واردات آن متکی بوده‌ایم و با تأکید بر ضرورت ایفای مسئولیت اجتماعی از سوی دانشگاه‌ها ادامه داد: دانشگاه‌ها باید علاوه بر تولید دانش، آثار اجتماعی پژوهش‌های خود را نیز ارزیابی کنند.
وی افزود: باید مشخص شود دستاوردهای علمی آن‌ها تا چه اندازه می‌تواند تغییرات جامعه را هدایت و به انتقال فناوری کمک کند و در ایجاد کسب‌وکار، بهبود شرایط زیست‌محیطی و افزایش مشارکت ذینفعان مؤثر باشد. نتایج مطالعات شبیه‌سازی انجام‌شده در این گروه نشان می‌دهد که دانشکدگان کشاورزی در 13 تا 14 سال آینده در دو حوزه با چالش‌های جدی روبه‌رو خواهد شد.
نماینده تحصیلات تکمیلی گروه ترویج و آموزش کشاورزی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران اضافه کرد: نخست، تغییرات اقلیمی و ضرورت افزایش تاب‌آوری جوامع محلی در برابر این تغییرات و دوم، موضوع اشتغال. این مسائل با امنیت غذایی، ترکیب جمعیتی و تحولات فناوری ارتباط مستقیم دارند.
علم‌بیگی با اشاره به تجربه‌های بین‌المللی در زمینه انتقال فناوری به جوامع محلی، ایجاد شبکه مزارع نمایشی و الگویی را از جمله اقداماتی دانست که می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد و عنوان کرد: در برخی تجربه‌های بین‌المللی، شبکه‌هایی با مشارکت بیش از 40 کشور برای انتقال فناوری و افزایش پذیرش آن در جوامع محلی شکل گرفته است.
وی اظهار کرد: هدف این شبکه‌ها، علاوه بر معرفی آثار فناوری، شناسایی نیازهای آینده جوامع محلی و آماده‌سازی آن‌ها برای مواجهه با تحولات فناورانه است. باید امکان مشارکت مردم در شکل‌دهی به آینده فراهم شود، توجه به دانش بومی و میراث فرهنگی نیز از اهمیت بسیاری برخوردار است.
نماینده تحصیلات تکمیلی گروه ترویج و آموزش کشاورزی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران گفت: جوامع محلی ظرفیت‌های ارزشمندی در زمینه دانش بومی دارند که می‌توان از آن‌ها در مسیر توسعه پایدار بهره گرفت. برای نمونه، تجربه مدیریت منابع آب در سازه‌هایی مانند قنات‌های گناباد می‌تواند از منظر دانش و مدیریت بومی مورد توجه قرار گیرد.
علم‌بیگی مسئله‌محور شدن پروژه‌های دانشجویی و آموزش‌های دانشگاهی مبتنی بر تجربه زیسته فراگیران را از دیگر ضرورت‌ها برشمرد و افزود: آموزش‌ها باید با مسائل واقعی محیط زندگی و نیازهای جامعه ارتباط داشته باشند تا بتوانند به حل مسائل کمک کنند. دانشگاه باید به‌عنوان یک نهاد بی‌طرف و ارزیاب عمل کند و بتواند تشخیص دهد جامعه به چه نوع دانشی نیاز دارد و کدام دانش باید در اولویت قرار گیرد. حفظ سنت‌های علمی به تنهایی نمی‌تواند معیار مثبتی برای عملکرد دانشگاه در شرایط امروز باشد.
تمرکز بر ظرفیت‌های جوامع محلی، تکیه بر دانش بومی و ضرورت ایجاد مزارع نمایشی و الگوی مورد تأکید زمانی در عرصه عمل محقق خواهد شد که رویکرد فنی و حفاظتی متناسب با پهنه‌های سرزمینی در اختیار بهره‌برداران قرار گیرد؛ میدانی ملموس و راهبردی به وسعت دیمزارهای کشور که سال‌ها زیر سایه کشاورزی فشرده آبی نادیده گرفته شده و امروز با روش‌های اصلاح خاک، کلید تاب‌آوری در برابر تغییرات اقلیمی است.
ظرفیت افزایش تولید در دیمزارها تا سه برابر وجود دارد
منوچهر گرجی، عضو هیئت‌علمی دانشکدگان کشاورزی دانشگاه تهران در این میزگرد عنوان کرد: در سال‌های گذشته تمرکز زیادی بر توسعه کشت آبی داشته‌ایم و همین موضوع فشار بر منابع آب کشور را افزایش داده است؛ درحالی‌که وسعت دیمزارها بیشتر از اراضی آبی است و ظرفیت قابل‌توجهی برای افزایش تولید در این بخش وجود دارد.
وی با اشاره به تجربه حدود 20 ساله فعالیت‌های تحقیقاتی در زمینه دیمزارها مطرح کرد: مطالعات انجام‌شده در مرکز تحقیقات، با تلاش پژوهشگران ظرفیت بالای این اراضی را نشان داد و همین موضوع زمینه‌ساز شکل‌گیری طرح جهش تولید در دیمزارها شد. در برخی مناطق، دستگاه‌ها و تجهیزات موردنیاز وارد و روش‌های جدید به کشاورزان آموزش داده شد.
عضو هیئت‌علمی دانشکدگان کشاورزی دانشگاه تهران افزود: اما در بخش‌هایی نیز به جای نهادینه کردن روش‌های صحیح تولید، بیشتر بر پرداخت تسهیلات و هزینه‌های بیمه تمرکز شد؛ درحالی‌که هدف اصلی باید تغییر پایدار شیوه‌های کشاورزی باشد. کشاورزی جهان به سمت کشاورزی اکولوژیک و پایدار حرکت می‌کند.
گرجی اظهار کرد: کشاورزی ارگانیک، کم‌نهاده و دقیق از جمله رویکردهایی هستند که در چارچوب کشاورزی پایدار قرار می‌گیرند و هر کدام مصادیق و روش‌های خاص خود را دارند. در این میان، تولید محصول سالم نیز باید مورد توجه قرار گیرد. توسعه کشاورزی حفاظتی در دیمزارها یکی از راهکارهای مهم افزایش تولید است.
وی خاطرنشان کرد: اصلاح وضعیت خاک و بهبود ظرفیت نگهداری آب در آن، فرایندی کوتاه‌مدت نیست و برای دستیابی به نتایج پایدار باید چندین سال روی آن کار کرد؛ با این حال، تجربه‌ها نشان داده است که حتی پس از دو تا سه سال اجرای این روش‌ها نیز می‌توان آثار مثبت آن را در تولید مشاهده کرد.
عضو هیئت‌علمی دانشکدگان کشاورزی دانشگاه تهران با اشاره به تفاوت شرایط کشاورزی در کشورهای مختلف بیان کرد: بخش عمده اراضی کشاورزی جهان دیم است و تنها حدود 16 درصد از اراضی کشاورزی دنیا آبیاری می‌شود. البته شرایط دیمزارها در مناطق مختلف متفاوت است و در برخی کشورها میزان بارندگی به اندازه‌ای است که کشاورزان بیشتر با مسئله دفع آب اضافی و زهکشی زمین مواجه هستند.
گرجی اضافه کرد: در ایران نیز دیمزارها ظرفیت بالایی دارند و به اعتقاد من، آینده کشاورزی پایدار کشور بیش از آنکه در توسعه کشت آبی باشد، به بهبود و احیای دیمزارها وابسته است. منظور از این موضوع، دیمزارهای کم‌بازده و رهاشده کنونی نیست، بلکه باید با اصلاح خاک، مدیریت رطوبت و اجرای روش‌های حفاظتی، ظرفیت تولید این اراضی را افزایش داد.
وی اذعان کرد: در مواردی در استان کرمانشاه، با وجود اینکه پس از عید نوروز بارندگی بسیار محدودی در حد حدود هشت میلی‌متر ثبت شده بود، محصول قابل برداشت به دست آمد زیرا بارندگی‌های پیش از نوروز در خاک حفظ شده بود. این تجربه نشان می‌دهد که حتی پس از دو تا سه سال اجرای روش‌های اصلاحی، بهبود وضعیت خاک می‌تواند به حفظ رطوبت و تداوم تولید کمک کند.
عضو هیئت‌علمی دانشکدگان کشاورزی دانشگاه تهران تأکید کرد: اگر این روش‌ها به‌صورت مستمر و در یک دوره حدود 10 ساله دنبال شوند، می‌توان به پایداری بیشتر تولید در دیمزارها امیدوار بود؛ در مقابل، پایداری کشاورزی آبی در بسیاری از مناطق به دلیل فشار بر منابع آب با چالش مواجه شده است.
کنترل تنش رطوبتی خاک و مدیریت پایداری اراضی دیم تنها نیمی از معادله صلح سرزمینی است؛ نیم دیگر این پازل، مدیریت جریان‌های آبی در مقیاس حوضه‌های آبریز داخلی و حوضه‌های فرامرزی است؛ جایی که کمبود یا توزیع غیرشفاف منابع به آسانی مستعد تبدیل شدن به مناقشات اجتماعی و منطقه‌ای است و تنها زبان مشترک علم و «داده‌های دقیق و راستی‌آزمایی‌شده» می‌تواند از شکل‌گیری اتهام‌زنی‌ها جلوگیری کرده و گفت‌وگوی صلح‌آمیز را تثبیت کند.
داده‌های معتبر می‌توانند زمینه‌ساز گفت‌وگوی سازنده در مناقشات آبی باشند
عاطفه پرورش ریزی، عضو هیئت‌علمی گروه مهندسی آب دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران با اشاره به موضوع امسال این مناسبت با عنوان «ایجاد زمینه‌های مشترک از طریق دیپلماسی علمی» گفت: دیپلماسی علمی سه جنبه دارد؛ علم برای دیپلماسی، دیپلماسی برای علم و علم در دیپلماسی. در جنبه نخست از همکاری‌های علمی برای بهبود روابط کشورها استفاده می‌شود.
وی با اشاره به اینکه در جنبه دوم همکاری‌های بین‌المللی به اجرای پروژه‌های بزرگ علمی کمک می‌کند و در جنبه سوم، شواهد علمی مبنای تصمیم‌گیری و مواجهه با چالش‌هایی مانند تغییر اقلیم قرار می‌گیرد، علوم آب و محیط‌زیست را از روشن‌ترین نمونه‌های ارتباط دانش با صلح و توسعه دانست و افزود: رودخانه‌ها، تالاب‌ها، خاک و هوا بنیان‌های معیشت و سلامت جوامع هستند.
عضو هیئت‌علمی گروه مهندسی آب دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران مطرح کرد: هیچ جامعه‌ای در محیطی تخریب‌شده، با دسترسی ناعادلانه به آب‌وخاک و نگرانی دائمی درباره امنیت غذایی، نمی‌تواند به صلح و توسعه دست پیدا کند. آب‌وخاک به مرزهای سیاسی محدود نمی‌شوند.
پرورش ریزی بیان کرد: در مدیریت آب کشور نیز به تدریج این ضرورت مورد توجه قرار گرفت که مدیریت منابع باید به جای مرزبندی‌های استانی، در سطح حوزه‌های آبریز انجام شود. در گام بعدی نیز هماهنگی میان کشورها برای مدیریت منابع آب مشترک ضرورت دارد.
وی با اشاره به وجود حوزه‌های آبریز فرامرزی در کشور از جمله حوزه ارس و منابع آب مشترک با عراق و افغانستان افزود: طرح‌هایی مانند پروژه آب‌های مرزی و همچنین مسائل مربوط به اقدامات کشورهای بالادست، از جمله ترکیه، می‌تواند بر تأمین آب کشاورزی و نیازهای زیست‌محیطی اثر بگذارد. این مسائل با همکاری‌های بین‌المللی و درک مشترک از واقعیت‌ها قابل‌پیگیری و حل است.
عضو هیئت‌علمی گروه مهندسی آب دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران تولید داده‌های معتبر را یکی از پایه‌های اصلی تصمیم‌گیری در حوزه آب و محیط‌زیست برشمرد و ادامه داد: در سال‌های گذشته توجه کافی به تولید داده وجود نداشته و در بسیاری از موارد تصمیم‌گیری‌ها بر مبنای داده‌های قابل‌اتکا انجام نمی‌شده است.
پرورش ریزی ادامه داد: درحالی‌که امروز می‌دانیم دسترسی به داده‌های دقیق و قابل‌اعتماد می‌تواند کیفیت تصمیم‌گیری را افزایش دهد و امکان به اشتراک‌گذاری اطلاعات با کشورهای منطقه و همسایگان را فراهم کند. شفافیت از عوامل کاهش نابرابری و تقویت عدالت اجتماعی است و تولید داده و تصمیم‌گیری علمی مبتنی بر آمار و شواهد، به‌ویژه در حوزه آب و محیط‌زیست، می‌تواند زمینه‌ساز صلح و توسعه پایدار باشد.
وی با اشاره به اینکه حکمرانی داده نیز در همین مسیر اهمیت دارد و باید تلاش شود تصمیم‌ها بر اساس شواهد منطقی و داده‌های متقن اتخاذ شوند، مطرح کرد: بر اساس آمارهای سال 2022، حدود 2.2 میلیارد نفر در جهان به خدمات آب آشامیدنی دسترسی نداشتند و به‌طور متوسط حدود 72 درصد آب شیرین جهان در بخش کشاورزی مصرف می‌شود. این ارقام صرفاً آمار نیستند.
پرورش ریزی با بیان اینکه موضوعاتی مانند سلامت انسان، امنیت غذایی، فرصت‌های اقتصادی و نابرابری‌های اجتماعی را در خود دارند، اندازه‌گیری دقیق جریان رودخانه‌ها، پایش آبخوان‌ها، ارزیابی کیفیت آب، پیش‌بینی خشکسالی و سیلاب و مدل‌سازی گزینه‌های تخصیص آب به بخش‌های مختلف را از جمله ظرفیت‌های علوم آب برای ایجاد درک مشترک از مسائل دانست.
عضو هیئت‌علمی گروه مهندسی آب دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران بیان کرد: این ابزارها می‌توانند به ذینفعان، از ساکنان دو شهر و دو استان گرفته تا کشورهای مختلف، کمک کنند تا درباره زمان وقوع خشکسالی و سیلاب یا طرح‌های انتقال آب بر اساس داده‌های معتبر و قابل راستی‌آزمایی گفت‌وگو کنند.
وی تأکید کرد: علم به تنهایی نمی‌تواند اختلافات را حل کند و به صلح منجر شود، اما می‌تواند گفت‌وگوها را از سطح حدس و اتهام‌زنی به سمت راه‌حل‌های قابل‌سنجش هدایت کند. با افزایش تنش‌های اجتماعی و طرح ادعاهای مختلف درباره برداشت آب، ضرورت تولید داده‌های دقیق بیش از گذشته احساس شد.
پرورش ریزی با بیان اینکه اکنون با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، برداشت خودکار داده‌ها و پایش منابع آب زیرزمینی می‌توان اطلاعات روشن‌تری درباره محل و زمان برداشت آب و نحوه مصرف آن به دست آورد، افزود: وقتی داده‌های علمی در اختیار باشد، امکان گفت‌وگو میان مردم، مسئولان و نمایندگان مجلس فراهم می‌شود و طرف‌های مختلف می‌توانند درباره واقعیت‌های موجود بحث کنند و به توافق‌هایی دست یابند.
وی تولید و انتشار داده‌های قابل‌اعتماد و در دسترس، تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد، ارزیابی شفاف پیامدها، مشارکت واقعی جوامع محلی و گروه‌های کمتر برخوردار از امکان حضور در فرایند تصمیم‌گیری، تقویت همکاری‌های میان‌رشته‌ای و فرامرزی و حفاظت از اکوسیستم‌ها به‌عنوان سرمایه مشترک نسل حاضر و آینده را از مسیرهای نقش‌آفرینی علوم آب و محیط‌زیست در تحقق صلح و توسعه پایدار برشمرد.
نظرات
نظر شما ثبت شد؛ پس از بررسی، در صورت تأیید نمایش داده می‌شود.
هنوز نظری منتشر نشده است.